Aby przedstawić skuteczność terapii kognitywno-behawiaralnej (CBT) publikuję tabelaryczne podsumowanie zaleceń terapeutycznych dotyczących skuteczności terapii poznawczo-behawioralnej (CBT) i terapii trzeciej fali w leczeniu wybranych zaburzeń, oparte na przeglądzie metaanaliz i rekomendacjach zagranicznych towarzystw zawodowych i organizacji rządowych (NICE, APA, APS) opublikowanych w latach 2010–2023.
Należy pamiętać, że CBT jest empirycznie udokumentowaną i skuteczną metodą leczenia większości omawianych zaburzeń w porównaniu z nieaktywnymi warunkami kontrolnymi, takimi jak lista oczekujących.
Skuteczność terapii kognitywno-behawiaralnej (CBT) – tabelaryczne podsumowanie zaleceń terapeutycznych
| Nazwa zaburzenia | Rekomendacja NICE (National Institute for Health and Care Excellence) | Rekomendacja APA (American Psychological Association) | Rekomendacja APA (American Psychiatric Association) | Rekomendacja APS (Australian Psychological Society) |
| Zaburzenia depresyjne | Indywidualna CBT (dzieci/młodzież od 12 r.ż.). Połączenie indywidualnej CBT i farmakoterapii (dorośli, nasilone objawy). Indywidualna CBT lub BA (dorośli, łagodne objawy). | CBT (rekomendowana dla młodzieży i dorosłych). CBT lub IPT w połączeniu z lekiem (leczenie skojarzone). MBCT (podtrzymywanie remisji). | CBT [I] (łagodny/umiarkowany epizod). | CBT, iCBT, MBCT, PE, PST (Poziom I dla dorosłych). ACT, DBT, ST (Poziom II). CBT, iCBT (Poziom I dla nastolatków, 12+ lat). |
| Zaburzenie lękowe uogólnione (GAD) | Self-help CBT (mniej nasilone objawy). CBT lub stosowana relaksacja (trzeci krok). Połączenie CBT + farmakoterapii (czwarty krok). | Nie wydano zaleceń. | Nie wydano zaleceń. | CBT (Poziom I dla dorosłych). CBT online, ACT, MBCT, MBSR, MCT (Poziom II/II dla dorosłych). CBT (Poziom II dla dzieci/młodzieży 7–17 lat). |
| Fobia społeczna | Indywidualna CBT jako leczenie z wyboru (dorośli, dzieci, młodzież). Grupowa CBT (dorośli/młodzież). Samopomoc oparta na CBT. | Nie wydano zaleceń. | Nie wydano zaleceń. | CBT (w tym ekspozycja) (Poziom I dla dorosłych i dzieci). CBT z VR (Poziom II). |
| Zaburzenie lękowe z napadami paniki | CBT i farmakoterapia. Indywidualna self-help i grupy samopomocowe (łagodne-umiarkowane). | Nie wydano zaleceń. | CBT i farmakoterapia (dorośli). CBT ma I stopień rekomendacji (leczenie z wyboru). | CBT (Poziom I dla dorosłych). ACT (Poziom II dla dorosłych). CBT (Poziom II dla dzieci/młodzieży). |
| Fobie specyficzne | Aplikacje i komputerowe wersje CBT. | Nie wydano zaleceń. | Nie wydano zaleceń. | CBT (z komponentą ekspozycji) (Poziom I). Ekspozycja wspomagana VR (Poziom II dla dorosłych). CBT (Poziom II dla dzieci/młodzieży). |
| Zaburzenie hipochondryczne (lęk o stan zdrowia) | Nie wydano zaleceń. | Nie wydano zaleceń. | Nie wydano zaleceń. | CBT i PE (Poziom I dla dorosłych). Online CBT, ACT, MBCT (Poziom II). |
| Zaburzenie po stresie traumatycznym (PTSD) | TF-CBT i EMDR (leczenie z wyboru). | TF-CBT (najwyższy stopień rekomendacji). | TF-CBT (terapia pierwszego wyboru). | TF-CBT, EMDR (Poziom A – najwyższy dla dorosłych i dzieci). Grupowa TF-CBT, wspomagana internetowa TF-CBT, NET (Poziom B). |
| Zaburzenie obsesyjno-kompulsyjne (OCD) | Krótka indywidualna CBT (w tym ERP) (łagodne upośledzenie). CBT (w tym ERP) z udziałem rodziny (dzieci/młodzież, umiarkowane/ciężkie). SSRI + CBT (umiarkowane/ciężkie). | Nie wydano zaleceń. | CBT (w tym ERP) lub/i SSRI (I, najwyższy poziom rekomendacji). | CBT (ERP), CBT online (Poziom I dla dorosłych). ACT, MCT, MBCT (Poziom II/IV). CBT (Poziom I dla dzieci 3–18 r.ż.). |
| Schizofrenia i ryzyko psychoz | Połączenie farmakoterapii i CBT (schizofrenia). Indywidualna CBT (dorośli/dzieci/młodzież w ryzyku psychozy). | Nie wydano zaleceń. | CBT protokół dla osób doświadczających psychozy (Poziom 1B). Farmakoterapia jest leczeniem z wyboru. | CBT (Poziom I dla dorosłych). ACT, trening metapoznawczy (Poziom II). |
| Anoreksja | CBT-E (dorośli, do rozważenia). CBT-E (dzieci/młodzież, jeśli terapia rodzinna nieskuteczna). | Nie wydano zaleceń. | Psychoterapia skoncentrowana na zaburzeniach jedzenia (np. CBT) (Poziom 1B). | Terapia rodzinna (Poziom I dla dzieci/młodzieży). CBT, CBT online (Poziom II dla dorosłych). |
| Bulimia i napadowe objadanie się | Self-help CBT-E, potem grupowa CBT-E (leczenie krokowe). Indywidualna CBT-E (dorośli/młodzież, jeśli terapia rodzinna nieskuteczna). | Nie wydano zaleceń. | CBT dla osób z zaburzeniami jedzenia (Poziom 1C dla dorosłych). | CBT (Poziom I dla dorosłych). Internetowa CBT, DBT (Poziom II dla dorosłych). CBT (Poziom II dla dzieci/młodzieży z napadowym objadaniem się). |
| Zaburzenia osobowości (BPD) | DBT (dla kobiet samookaleczających się). Psychoterapie krótsze niż 3 miesiące są niezalecane. | Nie wydano zaleceń. | DBT, Terapia psychodynamiczna (zalecane, ale wytyczne są nieaktualne). | DBT, PDT, Terapia schematów (ST) (Poziom I dla dorosłych). ACT, CBT, IPT (Poziom II). |
| Zespół nadpobudliwości psychoruchowej (ADHD) | Grupowy trening dla rodziców (dzieci < 5 r.ż.). CBT (młodzi dorośli, rozwijanie umiejętności). Leczenie niefarmakologiczne z elementami CBT (dorośli). | Nie wydano zaleceń. | Nie wydano zaleceń. | Terapia behawioralna (BT) (Poziom I dla dzieci/młodzieży). CBT (Poziom I dla dorosłych). CBT online, DBT, MCT, MBCT (Poziom II dla dorosłych). |
| Bezsenność | CBT-I jako leczenie z wyboru (dorośli z przewlekłą bezsennością). | Nie wydano zaleceń. | Nie wydano zaleceń. | CBT lub CBT online (Poziom I dla dorosłych). Terapia behawioralna (BT) (Poziom I dla dzieci 0–5 lat). CBT online, MBCT (Poziom II dla młodzieży). |
| Uzależnienia od alkoholu i substancji psychoaktywnych | CBT i BCT (szkodliwe picie, łagodne uzależnienie). Farmakoterapia + CBT (głębokie uzależnienie). CM i BCT (narkotyki). | Nie wydano zaleceń. | CBT (I stopień) (nikotyna, alkohol, kokaina). Terapia behawioralna/CBT (II stopień dla opioidów). | CBT, dialog motywujący (Poziom I dla dorosłych). ACT, DBT, prewencja nawrotów oparta o uważność (Poziom II). Grupowa CBT (Poziom II dla młodzieży). |
| Uzależnienia behawioralne | Nie wydano zaleceń. | Nie wydano zaleceń. | Nie wydano zaleceń. | Nie wydano zaleceń. |
Skuteczność terapii kognitywno-behawiaralnej – Dodatkowe kluczowe wnioski
1. CBT jest leczeniem z wyboru w wielu zaburzeniach lękowych:
◦ W przypadku Fobii społecznej, indywidualna CBT jest leczeniem z wyboru dla wszystkich grup wiekowych. Leczenie z wyboru to pierwsza forma terapii po jaką powinno się sięgnąć.
◦ W Zaburzeniu lękowym z napadami paniki (PD), CBT otrzymała najwyższy poziom rekomendacji (Poziom I) i jest leczeniem z wyboru. Terapia behawioralna ma najwyższe wskaźniki skuteczności w PD.
◦ W Fobiach specyficznych, jednosesyjny protokół ekspozycji Östa (będący formą CBT) jest najskuteczniejszą metodą terapii, niezależnie od wieku pacjenta.
2. Rola CBT w złożonych i przewlekłych problemach:
◦ W leczeniu PTSD (Zaburzenie po stresie traumatycznym), TF-CBT (terapia skoncentrowana na traumie) jest psychoterapią pierwszego wyboru, wykazując udokumentowaną skuteczność zarówno u dorosłych, jak i u dzieci/młodzieży.
◦ W OCD (Zaburzenie obsesyjno-kompulsyjne), CBT z komponentem ERP (ekspozycja z powstrzymaniem reakcji) jest zalecane dla dorosłych i dzieci jako leczenie z wyboru.
◦ W Schizofrenii, CBT jest zalecane jako oddziaływanie uzupełniające w połączeniu z farmakoterapią. U osób w ryzyku psychozy, CBT zmniejsza ryzyko tranzycji do pełnoobjawowej psychozy.
3. Porównanie z innymi terapiami i formami leczenia:
◦ Dla Depresji, CBT i terapie trzeciej fali (np. ACT) wydają się wykazywać skuteczność porównywalną do innych terapii i farmakoterapii, bez istotnych statystycznie różnic w bezpośrednich porównaniach. Leczenie skojarzone (CBT + farmakoterapia) wykazuje większą skuteczność niż sama farmakoterapia w perspektywie długoterminowej.
◦ W przypadku Anoreksji, CBT-E (CBT skoncentrowana na zaburzeniach jedzenia) nie okazała się skuteczniejsza od aktywnych warunków kontrolnych (np. SSCM) ani od innych terapii.
◦ W leczeniu Bezsenności, CBT-I (CBT dla bezsenności) jest wysoce skuteczna i jest terapią z wyboru, a jej efekty utrzymują się w dłuższej perspektywie. Terapia prowadzona w kontakcie bezpośrednim okazała się najbardziej skuteczna, choć formy zdalne są akceptowalne.
Wnioskując ogólnie, skuteczność terapii kognitywno-behawiaralnej jest szeroko potwierdzona badaniami wysokiej jakości i znajduje odzwierciedlenie w międzynarodowych wytycznych jako metoda leczenia z wyboru lub preferowana alternatywa/uzupełnienie farmakoterapii w przypadku większości analizowanych zaburzeń.
Zerknij również na artykuł podsumowujący skuteczność terapii psychodynamicznej.
Skuteczność terapii kognitywno-behawiaralnej – Blibliografia:
Systematyczny narracyjny przegląd metaanaliz badań nad skutecznością psychoterapii poznawczo-behawioralnej i zaleceń terapeutycznych opublikowanych między 2010 a 2023. Maj 2024, ISBN: 978-83-915360-5-6, Wydawca: Polskie Towarzystwo Terapii Poznawczej i Behawioralnej
No responses yet